Ο Οδυσσέας και η Γυναίκα στην Κοινωνία των Ανδρών

images-2

Χαιρετισμοί

Κυρίες και κύριοι χαίρετε και καλωσορίσατε στην αποψινή ομιλία. Νιώθω πολύ μεγάλη χαρά που είμαι και πάλι εδώ απόψε μαζί σας και που έχω την τύχη και την τιμή να συνεργάζομαι με την Παμμακεδονική Ένωση του Οντάριο. Η συνεργασία μου με το διοικητικό συμβούλιο της ένωσης θα μου μείνει ως αξέχαστη εμπειρία χαράς και ευδαιμονίας γιατί μου δόθηκε η δυνατότητα μέσω του φορέα αυτού να ασχοληθώ με αυτό που αγαπάω: τα αρχαία κείμενα.


Πριν ξεκινήσουμε να επισημάνω μόνο ότι η αποψινή ομιλία είναι προγραμματισμένη να διαρκέσει τριάντα λεπτά, ενώ στο τέλος θα διατεθούν δέκα με δεκαπέντε λεπτά για τυχόν απορίες ή σχόλια.

Πρόλογος

Το σημερινό θέμα λοιπόν, μου είναι ιδιαίτερα αγαπητό καθώς αποτελεί τον κορμό των σπουδών μου από τότε που γράφτηκα στην Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου, μέχρι και τις πιο πρόσφατες σπουδές μου στο Durham της Αγγλίας: αναφέρομαι φυσικά στα έπη του Ομήρου και συγκεκριμένα σήμερα στην Οδύσσεια. Αυτό στο οποίο θα εστιάσουμε απόψε είναι στο αν και κατά πόσο οι γυναικείοι χαρακτήρες έχουν σημασία στην εξέλιξη της ιστορίας και της πλοκής της Οδύσσειας.

Πέρα από την περιγραφή του ταξιδιού του Οδυσσέα στην Ιθάκη, η Οδύσσεια είναι ένα κείμενο που ασχολείται με τη διάρθρωση της κοινωνίας και τη σωστή θέση των ατόμων που την αποτελούν. Είναι ένα κείμενο στο οποίο ειπώθηκε δια στόματος του Αγαμέμνονα ότι ο Οδυσσέας στάθηκε ο πιο τυχερός ανάμεσά σε όλους όσους έλαβαν μέρος στην Τρωική εκστρατεία, γιατί διάλεξε την Πηνελόπη για γυναίκα του. Οι δύο Ατρείδες άλλωστε, Αγαμέμνονας και Μενέλαος, έπαθαν μεγάλο κακό από τις δικές τους γυναίκες. Η μεν Κλυταιμνήστρα παραβαίνοντας τη θέση της ως γυναίκα και σύζυγος βασιλιά πήρε όπλο και σκότωσε τον άντρα της. Η δε Ελένη παράτησε τον Μενέλαο για χάρη ενός νεότερου πρίγκιπα από ένα μακρινό για τα δεδομένα της εποχής τόπο.

Ποιος όμως είναι ο σωστός ρόλος μιας γυναίκας στην κοινωνία; Πως ορίζεται αυτό το σωστό και από ποιον; Ποιο είναι το σημείο αναφοράς για αυτόν τον ορισμό της γυναίκας; Οι ερωτήσεις αυτές έχουν ως κοινό παρονομαστή τον άνδρα. Για αυτόν ορίζεται η θέση της γυναίκας στην κοινωνία, γιατί η κοινωνία από μόνη της είναι κατασκεύασμα και δημιούργημα δικό του.

Ο ρόλος της γυναίκας σε μια πολιτισμένη κοινωνία ήταν, είναι και θα είναι πολυεπίπεδος και πολύπλοκος. Από τη στιγμή που γεννιέται και μετά, η γυναίκα θεωρείται ότι πρέπει να εκπληρώσει έναν σκοπό: πρέπει όταν μεγαλώσει να παντρευτεί και να κάνει παιδιά. Πρέπει να δοθεί από τον πατέρα της σε έναν άλλον άνδρα ο οποίος θα της δώσει το όνομά του και θα την κάνει μέλος της δικής του οικογένειες με απώτερο σκοπό να αποκτήσει από αυτήν διάδοχο. Ο διάδοχος αυτός θα είναι κομμάτι του και μεγαλώνοντας κοντά του, με τις δικές του ηθικές αξίες και ακολουθώντας τον δικό του τρόπο ζωής θα είναι σε θέση, όταν πια πεθάνει ο πατέρας του, να διαιωνίσει ένα κομμάτι του άμεσου αυτού προγόνου του. Τα παιδιά είναι το μέλλον του κόσμου, τον οποίο και θα διαμορφώσουν με βάση τις αξίες και τις συνήθειες που μαθαίνουν από τους γονείς τους.

Μέσω αυτής της εναλλαγής γέννησης και φθοράς ο άνθρωπος γεύεται την αθανασία. Θνητός ο ίδιος, κάνει παιδιά με την ελπίδα ότι αυτά θα επιβιώσουν και θα συνεχίσουν να κουβαλούν μέσα τους ένα κομμάτι του όταν πεθάνει ο ίδιος. Χωρίς απογόνους η ζωή του ανθρώπου δεν έχει νόημα. Με τη συμβολή δύο ατόμων δημιουργείται ζωή, η οποία φέρει ταυτόχρονα τα χαρακτηριστικά αυτών που τη δημιούργησαν αλλά επίσης γίνεται αυθύπαρκτο ον, καινούριος χαρακτήρας σμιλεμένος τόσο από εσωτερικούς όσο και από εξωτερικούς παράγοντες.

Η γυναίκα λοιπόν είναι αυτή που θα φέρει τη ζωή, την ελπίδα αυτή για το μέλλον στον κόσμο. Αυτή είναι που θα την κάνει πραγματικότητα. Παρόλο που το παιδί της παίρνει το όνομα του πατέρα και όχι το δικό της, παρόλο που και η ίδια φέρει το όνομα του ανδρός της, είχε σημασία ποια γυναίκα θα επιλεγεί από τον άνδρα για να του δώσει παιδιά. Ο άνδρας έπρεπε να πάρει γυναίκα από οικογένεια. Αυτό στην ουσία σήμαινε- και σημαίνει ακόμα και σήμερα, ότι έπρεπε να πάρει γυναίκα που θα είχε άμεμπτο όνομα. Μια γυναίκα αγνή, που θα είχε μεγαλώσει προστατευμένη από τον έξω κόσμο και που κανείς δεν θα την είχε “αγγίξει”. Ο άνδρας έπρεπε να την κατέχει απόλυτα και αυτό θα γινόταν μόνο αν δεν είχε δοθεί σε άλλον, μόνο αν ο πατέρας της και οι θείοι της είχαν λάβει τα απαραίτητα μέτρα ώστε να την κρατήσουν άμεμπτη για τον μέλλοντα σύζυγό της.

Το ενδιαφέρον εδώ έγκειται στο ότι δεν ήταν μόνο η οικογένεια του ανδρός που επέλεγε τη μέλλουσα σύζυγο και μέλος του οίκου τους. Η επιλογή ήταν τόσο αυτών όσο και της οικογένειας της ίδιας της κοπέλας που ετοιμαζόταν να παντρευτεί. Έχοντας εξασφαλίσει την προστασία και τη σωστή ανατροφή των όσων κοριτσιών της οικογένειας ήταν υπό την προστασία του, ο πατέρας και προστάτης, υπό τις ιδανικότερες συνθήκες, δεν θα έδινε έτσι απλά την κόρη του στον οποιονδήποτε. Όχι, ήξερε ότι είχε ένα προϊόν με αξία και δεν θα το πουλούσε στον οποιονδήποτε ερχόταν να το ζητήσει και σε οποιαδήποτε τιμή. Ο γάμος ήταν μία κοινή συμφωνία μεταξύ δύο οικογενειών στην οποία ο γιος της μίας οικογένειας θα έπαιρνε για σύζυγό του την κόρη της άλλης με απώτερο σκοπό την δημιουργία λαμπρών απογόνων.

Για να δούμε επομένως τι έχουν να προσφέρουν τρεις από τους πιο σημαντικούς χαρακτήρες του έργου: η Ναυσικά, η Πηνελόπη, και η Καλυψώ. Προσωπικά θεωρώ ότι οι τρεις αυτές γυναικείες μορφές είναι οι πιο σημαντικές για την πλοκή του έργου, πέραν της Αθηνάς η οποία ως θεά είναι πέρα της εμβέλειας αυτής της παρουσίασης και για αυτό δεν θα γίνει εκτενής αναφορά στον δικό της ρόλο στο ποίημα. Αξίζει όμως να αναφερθεί ότι η Αθηνά είναι η κινητήριος δύναμη πίσω από το ποίημα. Είναι αυτή που ξεκινάει την πλοκή άλλωστε αφού στη ραψωδία α’ ζητά από τον πατέρα της να δώσει επιτέλους την εντολή στην Καλυψώ να αφήσει τον Οδυσσέα να φύγει, όπως ακούσαμε την Ειρήνη να απαγγέλλει.

Πέρα λοιπόν από την Αθηνά, η Πηνελόπη πρώτον είναι αυτή που τον ωθεί σε δράση. Για την Πηνελόπη θέλει διακαώς να γυρίσει πίσω ο Οδυσσέας, γεγονός που δεν οφείλεται μόνο σε ενδεχόμενα συναισθήματα έρωτα που ένιωθε για αυτήν. Η Οδύσσεια άλλωστε είναι έπος, ούτε ελεγεία ούτε λυρικό ποίημα για να μπορούμε να βασιστούμε στα συναισθήματα του Οδυσσέα για τη γυναίκα του και να εξηγήσουμε έτσι τις πράξεις και τα κίνητρά του. Η Πηνελόπη στην Οδύσσεια έχει έναν πολύ πιο περίπλοκο ρόλο από αυτόν του αντικειμένου έρωτος για τον πρωταγωνιστή. Η Ναυσικά από την άλλη λειτουργεί ως καταλύτης για την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη αφού είναι εκείνη που του εξασφαλίζει τα μέσα για να πλεύσει μέχρι το νησί του. Και τρίτον η Καλυψώ είναι εκείνη που αποτελεί τον μεγαλύτερο πειρασμό για τον ήρωα επειδή είναι η μόνη που μπορεί να του προσφέρει αυτό που δεν μπορεί καμία άλλη: την αθανασία καθεαυτή. Και το κάνει. Τον κρατά κοντά της για επτά ολόκληρα χρόνια και του υπόσχεται πως αν δεχθεί να μείνει μαζί της για πάντα, αυτό το για πάντα θα είναι στην κυριολεξία.
Για να τα δούμε αυτά λοιπόν πιο συγκεκριμένα ξεκινώντας με τη μικρότερη σε ηλικία των τριών.

Ναυσικά
Όταν ο Οδυσσέας συναντά τη Ναυσικά στο νησί των Φαιάκων έχει πλέον συνειδητοποιήσει ότι το ταξίδι του φθάνει στο τέλος του. Το νησί των Φαιάκων, η Σχερία, είναι ο τελευταίος σταθμός πριν την άφιξη του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Ο Όμηρος περιγράφει το νησί ως έναν παράδεισο επί γης. Μια χώρα που κυβερνάται από έναν δίκαιο και καλό βασιλιά, τον Αλκίνοο, με πλούσιο υπέδαφος, εύφορο έδαφος και ιδανικό κλίμα. Η ζωή είναι εύκολη για τους Φαίακες, γιατί η χώρα τους είναι ευλογημένη από τους θεούς. Δεν μοχθούν τόσο για να επιζήσουν, παρόλο που πρέπει πάλι να δουλεύουν για να επιβιώσουν. Βρίσκονται μακριά από τους περισσότερους λαούς και, παρόλο που οι άντρες μαθαίνουν την τέχνη του πολέμου και κουβαλούν όπλα, δεν ταλανίζονται από επεκτατικούς πολέμους,.

Το νησί των Φαιάκων είναι ένας κόσμος ανάμεσα στο ιδανικό και στο ανθρώπινο. Είναι η τέλεια εκδοχή της Ιθάκης, με το σκληρό και άγονο έδαφος που δίνει λίγη σοδειά το χρόνο μετά από πολύ μόχθο, και με τον εμφύλιο πόλεμο που κοντεύει να ξεσπάσει στο εσωτερικό του νησιού εξαιτίας της απουσίας του Οδυσσέα, αλλά δεν είναι και η χώρα των θεών με την αιώνια γαλήνη και ηρεμία.

Η Ναυσικά και οι Φαίακες είναι ο τελευταίος πειρασμός για τον Οδυσσέα. Γιατί προκειμένου να τον βοηθήσει, η Αθηνά είχε εμπνεύσει έρωτα στο μυαλό της Ναυσικάς για να προθυμοποιηθεί η πριγκίπισσα να του δώσει ότι ήθελε, ό,τι χρειαζόταν.

*ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 4*

Έτσι η Ναυσικά μεσολαβεί μεταξύ του ήρωα και των γονιών της, ώστε οι γονείς της να μην διατάξουν να εκτελεστεί ο ξένος γιατί παρόλο που οι Φαίακες ζουν ειρηνικά και δεν έχουν πολέμους, τους ξένους δεν τους δέχονται. Έτσι καταφέρνουν και μένουν απομονωμένοι αλλά και ισχυροί απέναντι σε όποιον θελήσει να τους επιτεθεί.

Επειδή λοιπόν η Ναυσικά έχει αρχίσει να ερωτεύεται τον Οδυσσέα και επειδή ο ίδιος ο Οδυσσέας είχε αρχίσει να κερδίζει και την εκτίμηση των γονιών της, Αλκίνοο και Αρήτη, θα μπορούσε ο ήρωας κάλλιστα να επιλέξει να μείνει στη Σχερία. Θα μπορούσε να επιλέξει να παντρευτεί τη Ναυσικά και να γίνει βασιλιάς μιας παραδεισένιας χώρας, απομονωμένης από εχθρούς και πλούσια σε φυσικούς πόρους. Θα μπορούσε με λίγα λόγια να ζήσει ευτυχισμένα μέχρι το τέλος της μακράς ζωής του, μιας και με το να μείνει στη Σχερία ο μέσος όρος ζωής του θα αυξανόταν κατά πολύ. Το γεγονός επίσης ότι ο Οδυσσέας ξέρει τί τον περιμένει στην Ιθάκη καθιστά τον πειρασμό ακόμα πιο δυνατό.

Όταν με την καθοδήγηση της Κίρκης ο Οδυσσέας πήγε στον Κάτω Κόσμο να ρωτήσει τον Τειρεσία πως θα γυρίσει πίσω στην Ιθάκη και τι θα βρει εκεί, έμαθε ότι τον περιμένει μεγάλο κακό. Ο Τειρεσίας του είπε ότι δεν θα μπορέσει να επιστρέψει ως ο νικητής πολέμου που είναι. Θα πρέπει να γυρίσει σιωπηλά και κλέφτηκα στο ίδιο του το βασίλειο γιατί κινδυνεύει από τους μνηστήρες οι οποίοι έχουν κατασπαράξει το βασίλειό του και απειλούν τον γιο και τη γυναίκα του με θάνατο και αφανισμό.

Γνωρίζει επομένως ότι τα βάσανα του δεν θα τελειώσουν όταν θα επιστρέψει στο βασίλειο του. Μάλιστα έχει να δώσει την πιο σκληρή μάχη που έχει δώσει μέχρι στιγμής. Πρέπει με μελετημένο και μετρημένο τρόπο να ανακτήσει κάτι που ήταν δικό του και που του ανήκει δικαιωματικά. Παρόλα αυτά όμως η θέληση του να γυρίσει παραμένει άθικτη. Είναι άλλωστε ο ήρωας του Νόστου, του Γυρισμού. Ένας Οδυσσέας πάντα θα γυρνάει σπίτι του γιατί έτσι θέλει η ιστορία. Έτσι θέλει ο μύθος και η παράδοση. Ότι αυτός ο ήρωας με αυτά τα χαρακτηριστικά, της εξυπνάδας και της πονηριάς δηλαδή, πάντα θα γυρνάει πίσω στην Ιθάκη του και πάντα θα ταλανίζεται από τις δυσκολίες που ορίζουν έναν τέτοιο γυρισμό.

Έτσι καταλαβαίνουμε ότι ο Όμηρος εισάγει τον χαρακτήρα της Ναυσικάς και αυτό που αντιπροσωπεύει ακριβώς την κατάλληλη στιγμή. Τη στιγμή δηλαδή μέσα στην ιστορία του που θα δημιουργήσει την πιο ισχυρή εντύπωση. Δεν είναι τυχαίο που η Ναυσικά είναι ένας από τους πιο διάσημους χαρακτήρες της Οδύσσειας, παρόλο που εμφανίζεται μόνο σε μία ραψωδία. Όλοι έχουμε ακούσει για την όμορφη αυτή νεαρή πριγκίπισσα που βοήθησε τον Οδυσσέα να γυρίσει στην Ιθάκη. Προωθεί την πλοκή της ιστορίας και γίνεται έτσι καταλύτης στη ζωή του ήρωα.

Τι είναι όμως ακριβώς αυτό που προσφέρει η Ναυσικά στον Οδυσσέα; Ποια είναι τα στοιχεία της προσωπικότητάς της που την καθιστούν ως μεγάλο πειρασμό για αυτόν; Ο Όμηρος αφιερώνει στίχους επί στίχων για να περιγράψει την όψη και τον χαρακτήρα της Ναυσικάς και κυρίως για να επισημάνει ότι η πριγκίπισσα είναι αγνή και άμεμπτη. Ενδεικτικά αναφέραμε εδώ το πως την παρουσιάζει για πρώτη φορά, με τους στίχους που απήγγειλε πριν λίγο η Ειρήνη. Στην επική γλώσσα, για να περιγράψει κανείς την σωστή και σεβαστή γυναίκα, δεν την αφήνει ποτέ μόνη της. Η γυναίκα η σωστή είναι πάντα τριγυρισμένη από άλλες γυναίκες, οι οποίες δεν την αφήνουν στιγμή μόνη της και είναι έτσι μάρτυρες της καλής της διαγωγής. Συγκεκριμένα η Ναυσικά, ακόμα και όταν κοιμάται έχει τις υπηρέτριες της δίπλα της, να κοιμούνται μαζί της στο ίδιο κρεβάτι.

Επομένως, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Ναυσικά είναι πραγματικά ότι καλύτερο μπορεί να τύχει σε έναν άντρα. Και κατά συνέπεια, είναι από τα μεγαλύτερα εμπόδια που θα πρέπει να υπερνικήσει ο Οδυσσέας εάν θέλει να γυρίσει πίσω. Γιατί όμως να θέλει να γυρίσει στην Πηνελόπη; Αυτό που υπόσχεται να του προσφέρει η Ναυσικά, η Πηνελόπη του το έχει ήδη προσφέρει. Εξαιτίας όμως της απουσίας του αυτό που αντιπροσωπεύει η Πηνελόπη είναι μια ζωή δύσκολη, που απειλείται από παντού και είναι πλέον υπό κατάρρευση. Γιατί επομένως να μη δεχθεί την άμεμπτη Ναυσικά με την ιδανική πολιτεία της;

Πηνελόπη

Η Πηνελόπη όπως είδαμε είναι από τους πιο σημαντικούς χαρακτήρες που εμφανίζονται στην Οδύσσεια, αν όχι η πιο σημαντική. Μαζί με την Αθηνά, είναι η κινητήριος δύναμη της πλοκής. Είναι ο λόγος που ο Οδυσσέας θέλει να γυρίσει πίσω στην Ιθάκη. Πρέπει να γυρίσει πίσω στη γυναίκα και στον γιο του, γιατί χωρίς αυτούς ο Οδυσσέας θα έχει χάσει τα πάντα. Όπως αναφέρθηκε στην αρχή, αυτό που προσφέρει η γυναίκα στον κόσμο με τη δύναμη που έχει να δίνει ζωή, είναι από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά της ζωής του ανθρώπου καθώς της δίνει νόημα.

Ο Οδυσσέας το ξέρει αυτό και παρόλο που είχε την ευκαιρία να κάνει παιδιά με τις γυναίκες και τις θεές που συνάντησε, το όνομα που έχει στην κοινωνία των ανδρών ως βασιλιάς της Ιθάκης δεν θα το έχει αν επιλέξει να ζήσει κοντά στις θεές ή αν επιλέξει να ζήσει κοντά στη Ναυσικά. Γιατί στην κοινωνία των ανδρών είναι βασιλιάς, αλλά κοντά στις θεές και στη Σχερία είναι ένας ήσσονος σημασίας θεός από τη μία- βασιλιάς από την άλλη. Επιλέγει να ζήσει ως θνητός βασιλιάς γιατί έτσι θα έχει τον απόλυτο έλεγχο της ζωής του. Αυτό που του προσφέρει η Πηνελόπη, ενώ εκ πρώτης όψεως είναι πενιχρό και θαμπό σε σύγκριση με αυτό που του προσφέρει η Ναυσικά και η Καλυψώ (όπως θα δούμε παρακάτω) είναι αυτό για το οποίο μόχθησε σε όλη του τη ζωή. Είναι η αναγνώριση του ως καλοστεκούμενο ον στην κοινωνία.

Η φρόνιμη λοιπόν Πηνελόπη, όπως έχει αναφερθεί ήδη μέσα στην Οδύσσεια από το στόμα του Αγαμέμνονα στον Κάτω Κόσμο, πρέπει να επιβιώσει αλώβητη και άμεμπτη από την αλαζονεία των μνηστήρων της. *ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 7* Πρέπει να κάνει τα αδύνατα δυνατά ώστε από τη μία να παραμείνει γυναίκα του Οδυσσέα, και από την άλλη να παλέψει για να κρατήσει το γιο της ζωντανό. Και αυτό γιατί με το πέρασμα του χρόνου ο Τηλέμαχος μεγάλωσε και ήρθε σε ηλικία όπου θα μπορούσε να διαδεχθεί τον πατέρα του στον θρόνο της Ιθάκης. Για αυτό και οι μνηστήρες άρχισαν να σχεδιάζουν πως να βγάλουν από τη μέση τον διάδοχο του Οδυσσέα. Η Πηνελόπη λοιπόν έπρεπε πάσει θυσία να κερδίσει χρόνο είτε μέχρι να γυρίσει ο Οδυσσέας είτε μέχρι να ενηλικιωθεί ο Τηλέμαχος.

Σε αυτό το σημείο θυμόμαστε το περίφημο επεισόδιο με το σάβανο του Λαέρτη που όλη μέρα έπλεκε και τα βράδια το ξήλωνε. Δύναμη χαρακτήρα και επιμονή μιας μάνας που παλεύει να κρατήσει ζωντανή την οικογένειά της. Όταν την ανακάλυψαν είχε ξεμείνει σχεδόν από ιδέες για το πως θα σώσει την οικογένειά της, μέχρι που επενέβη η Αθηνά και ενέπνευσε τη δύναμη του ανδρός και του πολεμιστή στην ψυχή του νεαρού Τηλέμαχου. Τον ξεσήκωσε και τον προέτρεψε να πάει να ψάξει για τον πατέρα του, να μάθει αν πέθανε ή όχι. Οι πρώτες τέσσερις ραψωδίες άλλωστε, έχουν ως θέμα το ταξίδι του Τηλέμαχου στα βασίλεια του Νέστορα και του Μενέλαου.

Αυτό που του προσφέρει επομένως του Οδυσσέα η Πηνελόπη είναι η θέση του ως βασιλιά σε μια κοινωνία ορατή και ανοικτή. Δίπλα στην Πηνελόπη, δεν θα είναι ο ξεχασμένος βασιλιάς ενός απομονωμένου λαού που έχει χαθεί στη λήθη και στο θρύλο. Δίπλα στην Πηνελόπη θα είναι ο Οδυσσέας βασιλιάς της Ιθάκης, που πολέμησε δέκα χρόνια στην Τροία και που ταλαιπωρήθηκε άλλα δέκα χρόνια μέχρι να φθάσει σπίτι του. Θα είναι ο απόλυτος ήρωας του Νόστου, όπως ο Αχιλλέας ήταν ο απόλυτος ήρωας του πολεμικού πεδίου των Αχαιών.

Αυτό το στοιχείο που τον ορίζει ως ήρωα του Νόστου και των εξυψώνει στα μάτια όλων όσων μαθαίνουν για αυτόν, κινδύνεψε να το χάσει περισσότερο από την Καλυψώ παρά από τη Ναυσικά. Η θεά αυτή, κόρη του Άτλαντα, ενσάρκωνε τον μεγαλύτερο αντίπαλο του Οδυσσέα. Για να δούμε πώς λοιπόν.

Καλυψώ
Για να καταλάβουμε το πόσο σημασία είχε η προθυμία της Καλυψούς να προτείνει να κάνει αθάνατο τον Οδυσσέα ώστε να τον κρατήσει κοντά της, αρκεί να θυμηθούμε την αιώνια πάλη μεταξύ θνητών και αθανάτων. Στο επικό ποίημα Έργα και Ημέραι του Ησιόδου γίνεται αναφορά στη διαφορά αυτή μεταξύ ανθρώπων και θεών. Όπως μαθαίνουμε από τον Ησίοδο, οι θεοί όντας αθάνατοι δεν ταλανίζονται από την μοίρα, από το μερτικό του θανάτου που στοιχειώνει τη ζωή των ανθρώπων. Είναι ευλογημένοι, μάκαρες και δεν υπόκεινται στις συνθήκες ζωής των θνητών, γιατί είναι από τη φύση τους ανώτεροί τους. Είναι οντότητες πέραν της δικής μας διανοητικής αντίληψης και ανήκουν σε ανώτερη συνειδητότητα από αυτή στην οποία ανήκουμε εμείς ως θνητοί.

Εξαιτίας επομένως αυτής της διαφοράς μεταξύ ανθρώπων και θεών, οι άνθρωποι έπρεπε να βρουν νόημα στη ζωή τους. Έπρεπε να βρουν κάποιο λόγο για τον οποίο θα ζούσαν τα λίγα χρόνια που τους αναλογούσαν. Για αυτό οι θεοί δημιούργησαν τις γυναίκες με πρώτη την Πανδώρα. Οι γυναίκες με τη δύναμη που έχουν να δίνουν ζωή, έδωσαν στον άνθρωπο τη δυνατότητα να γεφυρώσει το χάσμα που τον χώριζε από την αθανασία. *ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ 9*

Αυτό λοιπόν που προσφέρει η Καλυψώ είναι το δώρο της αθανασίας καθεαυτό. Αυτό που οι άνθρωποι επιζητούν με το να κάνουν παιδιά για να εξασφαλίσουν τη συνέχιση του εαυτού τους στο μέλλον, η Καλυψώ είναι πρόθυμη να το δωρίσει στον Οδυσσέα τον ίδιο και να τον κρατήσει κοντά της. Ο Οδυσσέας όμως αρνείται το δώρο της θεάς. Επιμένει να γυρίσει πίσω και δεν σταματάει στιγμή να βασανίζεται από τη νοσταλγία για το σπίτι του. *ΔιΑΦΑΝΕΙΑ 10* Από το άλγος δηλαδή που του προκαλεί ο νόστος, η θέληση για επιστροφή. Πράγμα αξιοσημείωτο αν αναλογιστεί κανείς ότι μέχρι να φθάσει στην Ωγυγία, στο νησί της Καλυψούς ο Οδυσσέας έχει ήδη κατέβει στον Άδη και έχει μάθει τι τον περιμένει στην Ιθάκη. Ένας εμφύλιος έτοιμος να ξεσπάσει, η ζωή του γιου του, του μέλλοντός του δηλαδή, απειλείται, η μητέρα του έχει πεθάνει από τον καημό της που έκανε τόσο καιρό να γυρίσει ο γιος της από τον πόλεμο, ο πατέρας του εξαθλιωμένος, να έχει απομονωθεί και αποτραβηχθεί από την κοινωνία, και η γυναίκα του να πολιορκείται απο λύκους μέσα στο ίδιο της το σπίτι. Όλες αυτές οι ζωές εξαρτιούνται από την στάση του ανδρός Οδυσσέα στην κοινωνία των ομοίων του. Τουλάχιστον για τα δεδομένα της ομηρικής εποχής, η ευημερία του οίκου και η θέση του οίκου στην κοινωνία εξαρτιόταν από τη δύναμη και το σθένος του ανδρός και κυρίου του.

Για αυτό λοιπόν δεν θα μπορούσε να τους εγκαταλείψει ο Οδυσσέας. Γιατί στην ιστορία θα είχε μείνει ο θρύλος του Οδυσσέα ως λιποτάκτης του οίκου του. Το όνομα του θα είχε γίνει συνώνυμο της αποτυχίας του ‘ανθρωπίζειν’ αν θέλετε. Η μνήμη θα είχε διαιωνίσει τον Οδυσσέα ως παράδειγμα προς αποφυγήν για όλους τους μέλλοντες νεαρούς άρχοντες των διαφόρων οίκων. Και κάτι τέτοιο ήταν απαράδεκτο για έναν άνδρα της ομηρικής εποχής. Και μάλιστα ο Οδυσσέας παραλίγο και θα γύριζε πίσω πολύ αργά. Ο Τηλέμαχος είχε σχεδόν ενηλικιωθεί με αποτέλεσμα να αρχίσει να θεωρείται περιττή η επιστροφή του πατέρα του. Με τον διάδοχο του ενηλικιωμένο ο Οδυσσέας δεν θα είχε θέση στον καινούριο οίκο με τον επόμενο κύρη έτοιμο να αναλάβει τα ηνία.

Κάτι τέτοιο βέβαια θα μπορούσε να αποτρέψει τον Οδυσσέα να γυρίσει πίσω. Θα μπορούσε να τον ωθήσει να δεχθεί το δώρο της Καλυψούς και να ζήσει ως θεός ο ίδιος. Η Καλυψώ αποδεικνύεται τελικά ως η πιο επικίνδυνη αντίπαλος του Οδυσσέα. Είναι εξίσου δυνατή με το πλήθος των τεράτων που συνάντησε ο ήρωας στα δέκα χρόνια που ταξίδευε. Μάλιστα θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι είναι η μέγιστη απειλή γιατί θέλει να τον κρατήσει ζωντανό δίπλα της. Τα άλλα τέρατα και η Κίρκη προσπάθησαν να τον σκoτώσουν. Αν τα κατάφερναν, ο Οδυσσέας θα έμενε στην ιστορία ως ένας ευγενής ήρωας που πέθανε από τρομερούς εχθρούς προσπαθώντας να γυρίσει πίσω στο σπίτι του και στην οικογένειά του. Ενώ αν τον κέρδιζε η Καλυψώ και αν έμενε μαζί της ως ένας ευλογημένος θεός, η ιστορία του θα τελείωνε με έναν βαθμό ατίμωσης, αφού ο ποιητής έχει περιγράψει ξεκάθαρα την καταστροφή των ζωών των πιο άμεσα συγγενικών του προσώπων. Μια καταστροφή επερχόμενη της απουσίας του. Εάν τους παρατούσε για χάρη της Καλυψούς δεν θα μπορούσε να συγχωρεθεί η απουσία του ποτέ απο τις επόμενες γενιές που θα τον θυμούνταν.

Δεν είχε λοιπόν άλλη επιλογή απο το να γυρίσει πίσω. Εξάλλου ανήκε σε μια εποχή όπου οι άνδρες ευγενικής καταγωγής δεν μπορούσαν να αγνοήσουν την υπόληψη τους. Ήταν απαράδεκτο να σκεφτεί έστω άλλη εκδοχή πέρα από το να αναλάβει την θέση την οποία γεννήθηκε να έχει και την οποία κληρονόμησε από τον πατέρα του.

Επίλογος

Αυτός είναι ο λόγος που η θεά Αθηνά στέκεται ως προστάτιδα του. Γιατί είναι η θεά της πολιτισμένης κοινωνίας. Είναι η θεά κόρη του Διός κάτω από την εξουσία του οποίου οι άνθρωποι και οι θεοί αναλαμβάνουν τους ρόλους που τους έχουν ανατεθεί. Ο κόσμος της Οδύσσειας απέχει μακράν από τον κόσμο της Ιλιάδας. Στην Ιλιάδα οι άντρες κατακτούν πόλεις και αποκτούν τη δόξα του πολέμου που τους επιφέρει και υλικά αγαθά. Μαζεύουν πόλεις, βασίλεια, και γυναίκες. Γίνονται άρχοντες πέραν του ανθρωπίνως επιτρεπτό και διαταράσσουν την ισορροπία του κόσμου. Για αυτό ο Οδυσσέας γυρνάει κλέφτηκα, ανώνυμα και ρακένδυτα. Δεν χωρούν πλέον στον κόσμο του Διός οι κατακτητές ημίθεοι. Αυτή η δόξα πέθανε μαζί με τον Αχιλλέα. Αυτό που έχει σημασία για τη διατήρηση της ισορροπίας του σύμπαντος είναι οι άνθρωποι να γυρνούν σπίτι τους και να αναλαμβάνουν τον ρόλο που τους δόθηκε κατά τη γέννησή τους. Ο θνητός βασιλιάς δεν εγκαταλείπει τον θρόνο του και κάνει τα αδύνατα δυνατά ώστε να εξασφαλίσει διάδοχο.

Το δώρο της Καλυψούς χρειάζεται να μείνει ανένδοτο γιατί έτσι είναι διαρθρωμένος ο κόσμος του Διός.

Ευχαριστώ για την προσοχή σας.

Κατερίνα Αποκατανίδου
Φιλόλογος ΜΑ
19/10/2016

Ομιλία Παμμακεδονικής

Posted in ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΜΗΝΑΣ 2016

Pan-Macedonian Events (Video)

Η Ιστορία του Ελληνικού Τραγουδιoύ

Πάνος Φουντάς

Ομ..Θεσσαλικών Συλλόγων

ANADROMH 2015