Ο Αριστοτέλης και η Παιδεία του Μ. Αλεξάνδρου – 
Κατερίνας Αποκατανίδου Φιλόλογος

images-3Πρόλογος

Το θέμα αυτής της ομιλίας λοιπόν είναι το γιατί ο Φίλιππος επέλεξε τον φιλόσοφο Αριστοτέλη ως δάσκαλο του γιου του. Στην αρχή θα αναφερθώ περιληπτικά στις πόλεις από τις οποίες κατάγονται οι πρωταγωνιστές της ομιλίας μας, την Πέλλα και τα Στάγιρα. Και στη συνέχεια θα εστιάσω σε μια σύντομη γνωριμία με τα γνωρίσματα της προσωπικότητας των δύο ανδρών Αριστοτέλη και Αλέξανδρο. Θα αναφέρω τους λόγους για τους οποίους προσωπικά εγώ θεωρώ ότι ο Αριστοτέλης ήταν ο πλέον κατάλληλος δάσκαλος για τον Αλέξανδρο. Τους λόγους δηλαδή που ώθησαν τον Φίλιππο να διαλέξει τον φιλόσοφο αυτόν από τα Στάγιρα.

Πέλλα και Στάγιρα

Η πόλη της Πέλλας ιδρύθηκε από τον Αρχέλαο Α’ (413-399 π.Χ.) ή από τον Αμύντα Γ’ και έγινε η νέα πρωτεύουσα του Μακεδονικού κράτους αντί των Αιγών (Βεργίνα). Η πόλη παρέμεινε πρωτεύουσα του Μακεδονικού κράτους μέχρι τις κατακτήσεις των Ρωμαίων, οι οποίοι και την λεηλάτησαν, μεταφέροντας τους θησαυρούς της στη Ρώμη. Μετά από μια σειρά άλλων φυσικών καταστροφών (σεισμοί κλπ) και ενώ είχε ανοικοδομηθεί, γύρω στο 180 μ.Χ. πηγές αναφέρουν (Λουκιανός, ιστορικός της εποχής) ότι είχε γίνει ασήμαντη πόλη.

Η Πέλλα, όμως, την εποχή του Φιλίππου Β’ και του Αλεξάνδρου Γ’ έφθασε σε πλήρη ακμή (δηλαδή, χρονολογικά 360-336 π.Χ.). Το χαρακτηριστικό των ενεργειών του Φιλίππου για την ακμή της πόλης ήταν το ότι δεν περιορίστηκε μόνο στην εσωτερική ανάπτυξη του βασιλείου του αλλά κυρίως στράφηκε προς την εξωτερική επέκταση της πολιτικής δύναμης της Μακεδονίας. Στη συνέχεια, με τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου (δηλαδή του Αλεξάνδρου του Γ’, 336-323 π.Χ.) η Πέλλα γίνεται “η μεγίστη των εν Μακεδονία Πόλεων” (Ξενοφών Ελληνικά V.2,13) και η επιρροή της εξαπλώνεται σε ακτινοβολία πολύ πέρα απο την Μακεδονία, στα βάθη της Ασίας.

Από τις πληροφορίες αυτές γίνεται κατανοητό ότι η Πέλλα ήταν μια πόλη βασιλέων. Ήταν μια πόλη απο όπου κατάγονταν δύο από τους πιο σημαντικούς βασιλείς του αρχαίου κόσμου, οι οποίοι σε μεγάλο βαθμό επηρέασαν τον ρου της ιστορίας. Πως χωράει λοιπόν μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον ο Αριστοτέλης;

Ο φιλόσοφος αυτός καταγόταν από τα Στάγιρα της Χαλκιδικής. Σε αντίθεση με τον οικισμό των Σταγίρων σήμερα, τα αρχαία Στάγιρα βρίσκονταν σε παράλια θέση, 10 χιλιόμετρα ανατολικά του. Η αρχαία πόλη αυτή καταστράφηκε από τον Φίλιππο Β’ κατά τη διάρκεια των επεκτατικών του πολέμων. Γεγονός σημαντικό και αξιοσημείωτο αν σκεφτούμε ότι ο Φίλιππος ο ίδιος ήταν αυτός που ζήτησε από τον Αριστοτέλη να γίνει δάσκαλος του γιου του. Ποια θα μπορούσε να είναι η σχέση των δύο ανδρών πέρα από αυτή του εργοδότη και του υπαλλήλου; Υπήρχε άραγε έχθρα από τη μεριά του φιλοσόφου για τις ενέργειες του βασιλιά εναντίον της πόλης του; Υπάρχει περίπτωση, όταν ο Φίλιππος ζήτησε από τον Αριστοτέλη να γίνει δάσκαλος του γιου του ο Αριστοτέλης να το είδε ως ευκαιρία να επηρεάσει έναν από τους πιο σημαντικούς ανθρώπους στο βασίλειο, τον ίδιο τον διάδοχο του θρόνου; Δεν ξέρω αν έχει νόημα να αναζητούμε συναισθηματισμούς τέτοιου είδους όταν αναφερόμαστε σε μια εποχή μακρινή και σε ανθρώπους που κατείχαν ιδιαίτερους ρόλους στη σκηνή της Ιστορίας. Σε κάθε περίπτωση, αξίζει να σημειωθεί ότι ο Αλέξανδρος ξαναέχτισε την πόλη των Σταγίρων προς τιμήν του δασκάλου του.

Αριστοτέλης

Ο Σταγειρίτης, όπως αποκαλείται συχνά, γεννήθηκε το 384 και πέθανε το 322 π.Χ. Ήταν φιλόσοφος και πολυεπιστήμονας. Σε ηλικία 17 ετών εισέρχεται στην Ακαδημία του Πλάτωνα στην Αθήνα όπου παραμένει για 20 χρόνια. Εκεί συνεργάστηκε τόσο με τον ίδιο τον Πλάτωνα όσο και με άλλους στοχαστές της εποχής όπως για παράδειγμα με τον Εύδοξο και με τον Ξενοκράτη. Πέρα από ερωτήματα φιλοσοφικού περιεχομένου με τα οποία καταπιανόταν, ο Αριστοτέλης ασχολούνταν και με άλλες επιστήμες όπως φυσική, βιολογία, ζωολογία, μεταφυσική, λογική, ηθική, ποίηση, θέατρο, μουσική, ρητορική, πολιτική. Με το να ασχοληθεί με όλες τις πλευρές του επιστητού κατάφερε να δημιουργήσει το πρώτο “σύστημα” στη Δυτική Φιλοσοφία (δηλαδή το πρώτο σύνολο ιδεών που περιγράφουν τον κόσμο στην ολότητά του). Από τι συνίσταται δηλαδή ο κόσμος και που αποσκοπεί.

Αλέξανδρος

Τα ονόματα και οι τίτλοι του πολλοί. Ήταν ο Αλέξανδρος Γ’ ο Μακεδών, Αλέξανδρος ο Μέγας, βασιλεύς των Μακεδόνων, Ηγεμών της Πανελλήνιας Συμμαχίας κατά της Περσικής αυτοκρατορίας, Στρατηγός Αυτοκράτωρ των Ελλήνων, Φαραώ της Αιγύπτου, Βασιλεύς της Περσίας.

Πριν από όλα αυτά όμως ήταν ένα παιδί που γεννήθηκε στην Πέλλα της Μακεδονίας τον Ιούλιο του 356 π.Χ. Ένα παιδί με ισχυρούς και φιλόδοξους γονείς. Ο πατέρας του όπως ξέρουμε ήταν ο βασιλιάς Φίλιππος Β’ της Μακεδονίας και μητέρα του η πριγκίπισσα Ολυμπιάδα της Ηπείρου. Η σχέση του με τους γονείς του πολυεπίπεδη και πολυτάραχη, όπως είναι για όλους άλλωστε. Στη δική του περίπτωση όμως η σχέση του με τους γονείς του καθόριζε το μέλλον ενός βασιλείου που όλο και επεκτείνονταν. Θα μπορούσε να είχε χάσει τον θρόνο αφού ο Φίλιππος είχε διώξει την πρώτη του γυναίκα την Ολυμπιάδα και είχε νυμφευθεί την νεότερη Κλεοπάτρα, μια πριγκίπισσα της Μακεδονίας και ανιψιά του Μακεδόνα αριστοκράτη Αττάλου. Αυτός ο δεύτερος γάμος του Φιλίππου έμπαινε εμπόδιο στην ανέλιξη του Αλεξάνδρου στο θρόνο και δημιούργησε άσχημο ανταγωνισμό μεταξύ πατέρα και γιου. Έγινε τόσο τεταμένη η σχέση τους που η Ολυμπιάδα πήρε τον Αλέξανδρο και έφυγε από την Πέλλα. Δεν πρόλαβε όμως ο Φίλιππος να αποκτήσει άλλο νόμιμο διάδοχο καθώς δολοφονήθηκε υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ενώ ο πατέρας του προς το τέλος της ζωής του είχε αρχίσει να γίνεται εμπόδιο στην ανέλιξη του Αλεξάνδρου στον θρόνο, η μητέρα του δεν έπαψε να θέλει να δει τον γιο της βασιλιά. Ανάμεσα σε αυτούς που συγκαταλέγονται ως ύποπτοι για την δολοφονία του Φιλίππου είναι και η Ολυμπιάδα.

Όποια και να ήταν η σχέση του Αλεξάνδρου με τους γονείς του, και ασχέτως αν έδιωξε τον γιο του από κοντά του, αυτό στο οποίο αξίζει να εστιάσουμε είναι το γεγονός ότι ο Φίλιππος θα έπρεπε να ετοιμάσει τον διάδοχο του με ότι καλύτερο μπορούσε να του προσφέρει. Έχοντας εξασφαλίσει τα προς το ζην (όντας ένα από τα πλουσιότερα βασίλεια του αρχαίου κόσμου) ο Φίλιππος έπρεπε να φροντίσει την εκπαίδευση του γιου του με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Τί βρίσκεται λοιπόν πίσω από την επιλογή του Αριστοτέλη ως δάσκαλο του Μεγάλου Αλεξάνδρου; Γιατί ο Φίλιππος να διαλέξει εκείνον, και όχι κάποιον άλλον;

Οι Πέντε Λόγοι

Οι λόγοι για τους οποίους ο Αριστοτέλης θεωρείται ως η καλύτερη επιλογή κατ’ εμέ, είναι γιατί κύρια στοιχεία της φιλοσοφίας του όπως τα καταλαβαίνω εγώ, ήταν:

Η Αρχή της Μεσότητας
Η σύγκριση της πολιτικής εξέλιξης των ελληνικών πόλεων- κρατών με τις έννοιες φύση, ον, ηθική και δικαιοσύνη
Ο Χωρισμός των Λειτουργειών
Δικαιοσύνη
Τρίπτυχο Αρετής – Σοφίας – Ευδαιμονίας/Ευτυχίας

Πιο συγκεκριμένα:

Η Αρχή της Μεσότητας ορίζει ότι το μέτρο, το μέσο αυτό που βρίσκεται ανάμεσα στην έλλειψη και στην υπερβολή είναι αυτό που πρέπει να ακολουθεί ο άνθρωπος ώστε να ζήσει ευτυχισμένα και να είναι επιτυχημένος σε ότι και αν κάνει. Για παράδειγμα, η ανδρεία είναι το μέσο ανάμεσα στη δειλία και στο θράσος. Η ανδρεία είναι αυτή που νικάει πολέμους, ούτε η δειλία ούτε το θράσος που επιφέρει πάντα σκληρά αντίποινα. Άλλο παράδειγμα, η γενναιοδωρία είναι το μέτρο ανάμεσα στη τσιγκουνιά και στη σπατάλη. Μόνο αν είναι κανείς γενναιόδωρος ξέρει να χαίρεται τα χρήματα που αποκτά. Αν είναι τσιγκούνης κάθονται ασάλευτα και δεν εκπληρώνουν τον σκοπό τους απο φόβο μήπως χαθούν ολότελα. Ενώ αν είναι σπάταλος χάνει ότι αποκτά και μένει ανήμπορος. Και μόνο από αυτά τα δύο παραδείγματα μπορούμε να καταλάβουμε τι θα μπορούσε να αποκομίσει ο Αλέξανδρος απο τον δάσκαλό του. Μαθαίνει για την ανδρεία και τη γενναιοδωρία και ως βασιλιάς θα ξέρει να νικάει πολέμους για τον λαό του και επίσης θα ξέρει πως να χειρίζεται τους οικονομικούς πόρους που διαθέτει χωρίς να οδηγεί το βασίλειό του είτε στην πτώχευση είτε στην πλεονεξία.

Η σύγκριση της πολιτικής εξέλιξης των ελληνικών πόλεων – κρατών με τις έννοιες φύση, ον ηθική και δικαιοσύνη έχει μεγάλη σημασία για την κατανόηση του πολιτικού συστήματος μιας κοινωνίας γιατί συσχετίζει τον άνθρωπο μιας πόλης με το σύστημα διακυβέρνησης που επιλέγει για την πόλη του. Ποια γνωρίσματα λοιπόν χαρακτήρα ωθούν τον Σπαρτιάτη προς την Ολιγαρχία και ποια οδηγούν τον Αθηναίο προς τη Δημοκρατία; Και αντιστρόφως πως σκέφτεται ο άνθρωπος που κρύβεται πίσω από τους τίτλους “Σπαρτιάτης” και “Αθηναίος”; Η κατανόηση αυτού του συσχετισμού ανθρώπινου χαρακτήρα και πολιτικής διακυβέρνησης δίνει στον Αλέξανδρο ένα πλεονέκτημα στο πως να συμπεριφερθεί απέναντι σε άλλους λαούς. Πως να τους χρησιμοποιήσει και κυρίως πως να αμυνθεί από αυτούς.

Ο χωρισμός των Λειτουργιών ενός κράτους σε Νομοθετική, Εκτελεστική και Δικαστική βασίζεται στην δίκαιη μεταχείριση της εξουσίας. Παρόλο που ο Αλέξανδρος δεν θα ακολουθήσει το μοντέλο αυτό κατά γράμμα, διότι ως βασιλιάς έχει συγκεντρωμένη την εξουσία στα χέρια του, μαθαίνει τουλάχιστον αυτήν την εξουσία να την κατηγοριοποιεί. Και όταν θα χρειαστεί να διορίσει συμβούλους για νομοθετικά, δικαστικά, εκτελεστικά ζητήματα θα ξέρει για ποια γνωρίσματα χαρακτήρα θα πρέπει να ψάξει. Θα ξέρει με τι είδους ανθρώπους μπορεί να συνεργαστεί.

Η δικαιοσύνη είναι πολύ σημαντικός όρος για την φιλοσοφία του Αριστοτέλη. Πίστευε ότι όταν ασκείται η δικαιοσύνη ο πολίτης σκέφτεται το καλό και ενεργεί υπέρ του άλλου, του ξένου. Είναι η δύναμη που κρατάει ενωμένη μια πόλη και που καθιστά δυνατή την συμβίωση του ανθρώπου με τον συνάνθρωπό του. Με το να μαθαίνει για το τι είναι δίκαιο και τι άδικο ο Αλέξανδρος διαμορφώνει χαρακτήρα άλλου επιπέδου. Η ενασχόληση με έννοιες υψηλού ηθικού επιπέδου μεταμορφώνει και ανυψώνει την προσωπικότητα του ατόμου. Γίνεται ανώτερος απο τον προηγούμενο εαυτό του γιατί καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια να κατανοήσει έννοιες πέρα απο τις καθημερινές και τετριμμένες. Πολύ σημαντικό μάθημα για έναν μέλλοντα βασιλιά το να ασκείται στη δικαιοσύνη. Γιατί θα γίνει δίκαιος βασιλιάς και συνεπώς αγαπητός από το λαό του.

Όσο για το τρίπτυχο Αρετής – Σοφίας – Ευδαιμονίας/Ευτυχίας, αυτό διδάσκει ότι ο ενάρετος άνθρωπος είναι και ο σοφός άνθρωπος, ο οποίος είναι και ευδαίμων/ευτυχισμένος. Αν λάβουμε ως αξίωμα ότι η ζωή του ανθρώπου έχει νόημα μόνο αν είναι ευτυχισμένος, και συνεπώς αν όλες οι ενέργειες του ανθρώπου στοχεύουν στην ευτυχία, τότε ο Αριστοτέλης διδάσκει ότι θα πρέπει, ακολουθώντας τον δρόμο της αρετής, ο άνθρωπος να μάθει να υπηρετεί το αγαθό και το καλό. Για να το υπηρετήσει όμως το Αγαθό θα πρέπει να το καταλάβει. Θα πρέπει να κατανοήσει ότι μόνο ενεργώντας με αρετή (με ηθική δηλαδή και δικαιοσύνη) μπορεί να γίνει πραγματικά ευτυχισμένος. Για να γνωρίσει όμως την Αρετή θα πρέπει να εξασκήσει το νου του, γιατί με τη δύναμη του μυαλού του ο άνθρωπος καταλαβαίνει να πράξει σωστά και δίκαια.

Δεν είναι μόνος του όμως σε αυτή την εξάσκηση του νου. Δεν μπορεί να την κάνει μόνος του άλλωστε. Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι η εξάσκηση του μυαλού στην αρετή μπορεί να γίνει μόνο αν τύχει σε καλούς δασκάλους, οι οποίοι θα τον καθοδηγήσουν στην κατανόηση της αρετής. Και μάλιστα αυτή η καθοδήγηση θα γίνει μέσα από την επιβολή καλών συνηθειών. Με το να αποκτά συνήθειες σύμφωνες με την ηθική και τη δικαιοσύνη, ο άνθρωπος θα αρχίσει σιγά σιγά να καταλαβαίνει, μέσα από τις πράξεις του τι είναι ηθική και τι δικαιοσύνη. Η εμπειρία του καλού και η γνώση του καλού είναι συνεπώς άρρηκτα συνδεδεμένες έννοιες. Ναι μεν μαθαίνουμε τι είναι σωστό και τι όχι αλλά αν δεν πράξουμε το σωστό στην καθημερινότητά μας τότε το μάθημα της αρετής παραμένει ελλιπές και θεωρητικό. Οι καλοί δάσκαλοι επομένως σου φανερώνουν την αρετή, συζητούν μαζί σου για την ηθική και τη δικαιοσύνη και μετά επιβάλλουν πρακτικές συνήθειες σύμφωνες με όσα έχουν ειπωθεί στη θεωρία.

Με το να μαθητεύσει λοιπόν ο Αριστοτέλης κοντά σε έναν δάσκαλο που όχι μόνο θα του πει τι είναι ηθική και τι δικαιοσύνη αλλά θα απαιτήσει από αυτόν να τα κάνει και πράξει, να τα κάνει συνήθεια, σιγά σιγά θα αρχίσει να κατανοεί επακριβώς τι είναι η αρετή. Άπαξ και αποκτήσει αυτή την κατανόηση, τότε θα έχει φθάσει στη σοφία, γιατί η σοφία είναι η κατανόηση της Αρετής, η κατανόηση του Αγαθού. Και από τη στιγμή που συνειδητά φθάνει στη σοφία, τότε και μόνο τότε μπορεί να αισθανθεί πραγματική ευτυχία.

Έτσι λοιπόν, θεωρώ ότι ο Αριστοτέλης μπορεί μέσα απο τη διδασκαλία του να διαμορφώσει έναν ανδρείο, γενναιόδωρο, συνειδητοποιημένο, δίκαιο και σοφό βασιλιά. Δεν είναι επομένως να απορεί κανείς γιατί ο Φίλιππος διάλεξε τον φιλόσοφο αυτό για να διδάξει τον γιο του. Τι καλύτερο θα μπορούσε να ζητήσει κανείς από έναν μονάρχη πολιτικά και κοινωνικά συνειδητοποιημένο, ανδρείο και γενναίο στη μάχη, γενναιόδωρο στη διαχείριση του πλούτου και πάνω από όλα δίκαιο και σοφό; Ένας τέτοιος βασιλιάς προστατεύει τους υπηκόους του και επιπλέον προωθεί τα συμφέροντά τους. Δημιουργεί ένα βασίλειο ικανό να θρέψει τους πάντες. Ένα βασίλειο όπου όλοι θα ήθελαν να μείνουν. Η Ιστορία άλλωστε έδειξε ότι ο Φίλιππος επέλεξε σωστά. Ο γιος του έγινε Μέγας και η φήμη του εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο και σε όλους τους αιώνες που ακολούθησαν. Και δεν είναι και τυχαίο ότι ο Αλέξανδρος φημολογείται να έχει πει το περίφημο “στον πατέρα μου οφείλω το ζην, στον δάσκαλό μου το ευ ζην”.

Κατερίνα Αποκατανίδου
Φιλόλογος, ΜΑ
2/10/2016

Παμμακεδονική Ομιλία

Posted in ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΜΗΝΑΣ 2016

Pan-Macedonian Events (Video)

Η Ιστορία του Ελληνικού Τραγουδιoύ

Πάνος Φουντάς

Ομ..Θεσσαλικών Συλλόγων

ANADROMH 2015